Cây dứa - Kỹ sư Hồ Đình Hải

Cây dứa - Kỹ sư Hồ Đình Hải

 -Tên gọi khác: Thơm, khóm.

-Tên tiếng Anh: Pineapple.

-Tên khoa học: Ananas comosus (L.) Merr.

-Tên đồng nghĩaAnanas sativus

1-Phân loại khoa học

 

Bộ (ordo):

Poales

Họ (familia):

Bromeliaceae

Phân họ (subfamilia):

Bromelioideae

Chi (genus):

Ananas

Loài (species):

A. comosus

 

2-Phân bố

Họ Dứa (Bromeliaceaelà một họ lớn của thực vật có hoa có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ở Châu MỹHọ Dứa  có khoảng 50 chi và 1.700-2.000 loài.

Chi Dứa (Ananas) có nguồn gốc từ khu vực Nam Mỹ và tìm thấy khoảng 16 loài với 34 giống khác nhau. Các thổ dân Nam Mỹ đã đưa các loài dứa trồng từ khu vực Nam Mỹ đến các đảo khu vực Caribe. Từ Ananas có nguồn gốc từ tiếng Guarani để chỉ cây dứa.

Loài dứa trồng (A. comosus) được xuất xứ từ lưu vực sông Paraná  ở Paraguay (MS Bertoni 1919). 

Những người bản địa ở Miền nam Brazil và Paraguay đã lan truyền cây dứa khắp Nam Mỹ, và cuối cùng đến vùng biển Caribbean, Trung Mỹ và Mexico, nơi nó được canh tác của người Maya và người Aztec.

Cây dứa là cây bản địa ở Nam Mỹ, được cho là xuất xứ từ khu vực giữa Miền Nam Brazil và Paraguay, tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là ít được biết về nguồn gốc của các giống dứa thuần (Pickersgill, 1976). 

Năm 1493Christopher Columbus lần đầu tiên đã nhìn thấy các loại cây của chi này tại Guadeloupe. Nó được đưa sang Châu Âu và từ đây nó được người Anh và Tây Ban Nha phát tán tới các đảo trên Thái Bình Dương.

Các cánh đồng trồng dứa thương phẩm được thành lập tại CubaHawaiiPhilippines,  Đông Nam ÁFlorida . Dứa đã trở thành một trong những loại cây ăn trái phổ biến nhất trên thế giới.


Quả dứa Cayenne


Quả dứa Queen ở Việt Nam

3-Các giống dứa trồng phổ biến trên thế giới

Nhiều người cho rằng cây dứa lần đầu tiên được giới thiệu ở Hawaii do một chiếc tàu Tây Ban Nha mang đến trong những năm 1500s. 

Cây dứa được trồng thành công trong nhà kính ở Châu Âu tại Hố dứa (A pineapple pit) ở Anh bắt đầu từ năm 1720.

Người Tây Ban Nha đã giới thiệu cây dứa vào PhilippinesHawaii vào đầu thế kỷ thứ 19 và trồng thương mại đầu tiên vào năm 1886 ở Zimbabwe và đảo Guam

John Kidwell ghi nhận sự ra đời của ngành công nghiệp dứa ở Hawaii do các Công ty Dole (1901), và Del Monte (1917) trên đảo Oahu. Công ty Maui Pineapple bắt đầu trồng dứa trên đảo Maui vào năm 1909.

Đến năm 2006 ở Hawaii 2 Công ty nói trên vẩn còn kinh doanh cây dứa và cung cấp cho thị trường Mỹ thương hiệu vàng của các sản phẩm cây dứa Hawaii.

Kể từ khoảng năm 2000, quả dứa tươi phổ biến nhất được tìm thấy trong các siêu thị của Mỹ và Châu Âu là một giống dứa lai có hàm lượng acid thấp đã được phát triển ở Hawaii từ những năm 1970s.

Ba phần tư dứa được bán ở Châu Âu được trồng ở Costa Rica, nơi sản xuất dứa công nghiệp hóa cao. 

Đông Nam Á chi phối sản lượng thế giới vào năm 2001, tổng sản lượng thế giới năm này là 14,220 triệu tấn. Thái Lan sản xuất 1,979 triệu tấn và Việt Nam 1,618 triệu tấn, trong khi ở Châu Mỹ, Brazil sản xuất 1,43 triệu tấn. Các nhà xuất khẩu dứa tươi chủ yếu khác trong năm 2001 là Costa Rica: 322.000 tấn, Côte d'Ivoire:188.000 tấn và Philippines:135.000 tấn. 

Trong năm 2009, các quốc gia trồng nhiều dứa nhất thế giới gồm:

 

Sản xuất dứa theo quốc gia - 2009 (ngàn tấn)

Phi-líp-pin

2198

Thái Lan

1894

Costa Rica

1870

In-đô-nê-xi-a

1558

Chile

1477

Brazil

1471

Ấn Độ

1341

Nigeria

898

Mexico

685

Việt Nam

460

Cô-lôm-bi-a

428

Malaysia

400

Nguồn: Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp (FAO)

 

Trên thế giới dứa trồng bao gồm trên 10 loài khác nhau, như:

-Giống dứa “Hilo” còn gọi là “Smooth Cayence” là giống dứa được trồng ở Hawaii, có kích thước quả nhỏ, gọn (1-1,5 kg/quả).

-Giống dứa ngọt “'Kona Sugarloaf” (2,5-3 kg/quả), thịt quả màu trắng, có lượng đường cao nhưng ít chua, được trồng ở nhiều nơi.

-Giống dứa “Natal Queen” (1-1,5 kg/quả), thịt màu vàng vàng, hương vị thơm ngon, thích hợp để ăn sống. Giống dứa này rìa lá có gai. Được trồng nhiều ở Nam Châu Phi, Đông Nam Á và Australia.

-Giống dứa “Pernambuco/Eleuthera” (1-2 kg/quả) với thịt quả màu vàng nhạt, thơm ngon, thích hợp để ăn tươi. Giống này được trồng nhiều ở Nam Mỹ.

-Giống dứa “Red Spanish” (1-2 kg/quả), thịt màu vàng nhạt với mùi hương dễ chịu, dạng quả gần vuông, thích nghi trong vận chuyển xa. Giống dứa này rìa phiến lá có gai, được trồng nhiều ở Nam Mỹ.

-Giống dứa “Smooth Cayenne” (2,5-3 kg/quả), thịt quả màu vàng nhạt, quả to dạng hình trụ, lượng đường axit cao, thích nghi tốt để đóng hộp và chế biến. Giống dứa này lá không có gai, thích nghi kém và được trồng ở các trang trại thâm canh cao ở nhiều nước.

-Một số loài dứa khác được trồng làm cây cảnh cho màu sắc và hình dạng quả đẹp dùng để chưng thờ ở các nước Châu Á.

Ở Việt Nam hiện biết có trồng 4 giống sau:

Dứa ta (Ananas comosus spanish hay Ananas comosus sousvar red spanish) là cây chịu bóng tốt, có thể trồng ở dưới tán cây khác. Quả to nhưng vị ít ngọt.

Dứa mật (Ananas comosus sousvar Singapor spanish) có quả to, thơm, ngon, trồng nhiều ở Nghệ An và Thanh Hóa.

Dứa tây hay dứa hoa (Ananas comosus queen) được nhập nội từ 1931, trồng nhiều ở các đồi vùng trung du. Quả bé nhưng thơm, ngọt. Giống này được trồng nhiều ở Phú Thọ.

Dứa không gai (Ananas comosus cayenne) được trồng ở Nghệ An, Quảng Trị, Lạng Sơn. Cây không ưa bóng. Quả to hơn các giống trên.

Ngoài ra gần đây còn nhiều giống dứa trồng làm cây cảnh do quả biến dạng và nhiều màu sắc được ưa chuộng để chưng cúng trong dịp tết.

Ở Việt Nam cây dứa được trồng khá phổ biến, phân bố từ Phú Thọ đến Kiên Giang. Tiền Giang là tỉnh có sản lượng dứa đứng đầu cả nước.

Năm 2007, sản lượng dứa của tỉnh Tiền Giang đạt 161.300 tấn. Tiếp theo là Kiên Giang (85.000 tấn), Ninh Bình (47.400 tấn), Nghệ An (30.600 tấn), Long An (27.000 tấn), Hà Nam (23.400 tấn), Thanh Hoá (20.500 tấn). Tổng sản lượng cả nước năm 2007 đạt 529.100 tấn. Nhiều địa phương xây dựng thương hiệu đặc sản quả dứa như dứa Đồng Giao (Tam Điệp - Ninh Bình), hoặc ở Kiên GiangTiền Giang đều có những nhà máy chuyên sản xuất, chế biến các thực phẩm từ quả dứa.

4-Mô tả

Dứa là loài cây thân thảo lâu năm, cây cao từ 1-1,5 mét.

-Thân: Trong năm đầu tiên của sự tăng trưởng, trục thân kéo dài và dày lên, mang lá nhiều lá quanh thân theo đường xoắn ốc khít.

-Lá: Lá đơn, mọc xoay vòng trên thân thành cụm hình hoa thị. Lá dài, có dạng giống hình mũi mác, mép lá có thể có gai (giống dứa Queen) hoặc không gai (giống Cayenne).

Các lá dài và có hình dạng giống mũi mác và có mép lá với răng cưa hay gai.

-Hoa: Hoa mọc từ phần trung tâm của cụm lá hình hoa thị, mỗi hoa có các đài hoa riêng của nó (múi dứa). Chúng mọc thành cụm hình đầu rắn chắc trên thân cây ngắn và mập. Các đài hoa mập mạp và chứa nhiều nước và phát triển thành một dạng phức hợp được gọi là quả dứa (thực ra là quả giả), mọc ở cuối đoạn thân (cuốn quả) phía trên cụm lá hình hoa thị.

Thụ phấn là cần thiết cho sự hình thành hạt giống, nhưng sự hiện diện của hạt giống sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng quả. Ở Hawaii, nơi dứa được trồng trên quy mô nông nghiệp, nhập khẩu chim ruồi bị cấm vì lý do này. Một số dơi thụ phấn dứa hoang dã chỉ mở hoa vào ban đêm.

-Quả (giả): Quả dứa thực ra là trục của bông hoa và các lá bắc mọng nước tụ hợp lại. Còn quả thật là các "mắt dứa”, là một khối gồm khoảng 150-200 hoa (hoặc hơn), các đài hoa tạo thành một khối nén chặt gọi là quả (giả) của dứa. Quả dứa có dạng hình tròn, hình trụ hay hình biến dạng (dứa cảnh).

Các chồi nhánh của dứ cũng mang những quả tương tự như ở thân chính.

Quả dứa được ăn tươi hoặc đóng hộp dưới dạng khoanh, miếng hoặc đồ hộp nước dứa, hoặc nước quả hỗn hợp.

-Hạt: Hạt dứa phát triển ở trong quả bì được bao bọc bên trong chóp đài hoa, (mắt dứa), hạt rất nhỏ.

Cây dứa có Chu trình quang hợp CAM (CAM photosynthesis) là chu trình quang hợp chỉnh sửa carbon dioxide (CO2) vào ban đêm và lưu trữ nó như axit malate và sau đó dùng nó trong trợ giúp quang hợp vào ban ngày.


Cây dứa tây hay dứa hoa

5-Thành phần dinh dưỡng

Theo phân tích của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) thành phần dinh dưỡng trong 100 g phần ăn được của quả dứa như sau:

 

Giá trị dinh dưỡng trên 100 g dứa chín tươi

Năng lượng

50 kcal (210 kJ)

Carbohydrates

13,12 g

9,85 g

1,4 g

Chất béo

0,12 g

Protein

0,54 g

Thiamine (vit. B 1 )

0,079 mg (7%)

Riboflavin (vit. B 2 )

0,032 mg (3%)

Niacin (vit. B 3 )

0,5 mg (3%)

Pantothenic acid (B 5 )

0,213 mg (4%)

2017-10-02 10:13:00

Trang liên kết

 

THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP.HCM
ĐT: (08)38.963.351 -(08)38.963.337
Email: vplib@hcmuaf.edu.vn - Website: http://elib.hcmuaf.edu.vn

Lưu ý: Website xem tốt nhất ở trình duyệt Firefox